X
تبلیغات
مقالات شهرسازی - مفهوم بافت فرسوده

مقالات شهرسازی

مفهوم بافت فرسوده

تعریف بافت فرسوده

نحوه استقرار واحدها و عناصر معماری- شهری و شبکه ارتباطات در کنار یکدیگر موجب تکوین ترکیبی متشکل از فضاهای خالی و پر موسوم به بافت می شود[1]. از انواع بافت های موجود در  شهرهای ایران بافت های قدیمی و فرسوده را می توان نام برد. بافت های فرسوده تظاهر نوعی بیماری در ساختار مجموعه های زیستی و عموماً مناطق شهری محسوب می گردند، بارزترین مشخصه اینگونه بافت ها عدم هماهنگی با سیستم شهری و ناکارامدی در آن است، عوامل چندی در بروز و شکل گیری آن ها دخیل اند که از آن میان می توان به عدم پیروی از یک برنامه ریزی جامع منسجم، معضلات عملکردی، عوامل محیط طبیعی و عوامل انسانی و ... اشاره کرد.

کاهش ارزش های کمی و کیفی محیط زیست در این محدوده ها و میل به عدم تغییر و تحول حالت فرسودگی و ناکارآمدی را بر بافت مستولی می کند و بدین ترتیب بافت فرسوده شهری بعنوان بازتابی از تاثیر عوامل مخرب شکل می گیرد و به صورت فضایی که به تدریج متعلق به همه کس و غیر قابل سکونت برای هر کس باشد به حیات خود ادامه می دهد(حبیبی،1384).

در ادبیات شهرسازی جهان عناوین مختلفی به بافت های دارای مشکل اطلاق شده است، شهر درونی[2] یکی از نام هایی است که به نوعی به آن ها اشاره می کند: در دهه های 1960 و 70 برنامه ریزان و طراحان شهری از محدوده های مابین مرکز شهر و حاشیه شهر با این عنوان یاد می کردند، در دهه 1970 نیز مسایل شهری به عنوان مسایل درونی شهر مطرح می شد. رفته رفته این اصطلاح در مورد مناطقی که از سیستم طبیعی رشد و توسعه شهر بازماندند بکار رفت. شهر درونی به منطقه ای اطلاق می شود که دارای خانه های فقیر، میزان بالای بیکاری، اجتماعات ناپایدار و مشکلات اجتماعی باشد. در سال 1989 کالین وارد[3] پیشنهاد داد که از این اصطلاح برای اشاره به مناطق فقیر شهری استفاده شود. در این ایده شهر درونی بیشتر از یک محدوده شهری بود و به محدوده هایی که افراد فقیر و مهاجران کارگر و خارج از چرخه اقتصادی شهر بود و در اصطلاح «محدوده گذار[4]» اطلاق می شد. بر اساس تحقیقاتی که در سال 1999 انجام شد، در ذهنیت عمومی مردم شهر درونی محلی بود که معتادان در آن حضور دارند، اصلاً نمی شود ماشین در آن پارک کرد و ... (Cowan r., 2005)

سکونتگاه فقیر نشین از دیگر واژه هایی است که به سکونتگاه های با وضعیت نا مناسب کالبدی اجتماعی و اقتصادی اشاره می کند. در ذیل این اصطلاح برنامه های پاکسازی سکونتگاه های فقیر تعریف شده است که از برنامه های اصلی نوسازی شهری در نسل اول خود در آمریکا بوده است(مرادیان بروجنی، 1387).

در ایران اصطلاح بافت فرسوده اصطلاحی رایج برای اشاره به بافت های درون شهری مساله دار است. از دیگر سو لغت بافت فرسوده از ارزش معنایی خاصی برخوردار شده است چون توسط شورای عالی معماری و شهرسازی کشور تعریف[5]، خصوصیات و نحوه تشخیص آن شرح داده شده است.

 

 انواع بافت های مساله دار و تفاوت های آن ها:

مراجع گوناگون بنا به اهداف مطالعه خود دسته بندی های گوناگونی را از بافت های فرسوده ارائه کرده اند. سازمان نوسازی شهر تهران چهار نوع بافت فرسوده را به لحاظ شکلی و موقعیتی دسته بندی کرده است. نوع اول: مناطق تاریخی و با اهمیت که حفظ آن ها به لحاظ ایرانگردی و جهانگردی می تواند مورد تاکید باشد مانند برخی از محلات شهری واقع در اصفهان، شیراز و ... .

نوع دوم: در برخی از شهرهای کشور محله هایی وجود دارند که فاقد کارکرد تاریخی مشهور و معروفی بوده اند ولی ترکیب ساکن احداث شده، حتی کوچه ها و معابر نمودی اجتماعی و معماری کشور محسوب میشود. مثل اغلب محلات قدیمی شهرهای یزد، کاشان و ... 

نوع سوم: مناطق فرسوده قدیمی که فاقد ارزش تاریخی هستند. اینگونه مناطق در غالب شهرهای کشور وجود دارند، اندازه این مناطق در شهرهای کشور متفاوت است و بستگی به رشد و گسترش شهر در چند دهه اخیر دارد. گسترش سطحی برخی از شهرها در سال های اخیر خاصه همزمان و یا بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به گونه ای است که در بخش مرکزی شهر جزء محلات فرسوده قرار گرفته و یا در شرف قرار گرفتن هستند.

نوع چهارم: بافت های فرسوده جدید، مهاجرت گسترده روستائیان در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی مناطقی را در کنار شهر ها ایجاد کرده است که دارای مشکلات عدیده اجتماعی، اقتصادی و خدماتی هستند. این مناطق که به صورت سریع و قارچ گونه گسترش یافته اند از اصول اولیه شهرسازی بی بهره اند و آسیب پذیری کالبدی زیادی در شرایط بحران و سوانح دارند(عندليب، 1385).

در راهنمای شناسایی و مداخله در بافت های فرسوده به این نکته که بافت های فرسوده به سبب آسیب ها در کلیت با یکدیگر وجوه مشترکی دارند، دسته بندی خود را بر اساس عوامل موثر در فرسوده بودن برمی شمارد: 1) بافت های دارای میراث های شهری 2) بافت های شهری(فاقد میراث شهری) 3) بافت های حاشیه ای (سکونتگاه های غیر رسمی).

فصل مشترک این دسته بندی ها طبقه بندی بافت ها به واجد ارزش و بدون ارزش است. یعنی هم در دسته بندی چهار گانه سازمان نوسازی شهر تهران و هم در دسته بندی سه گانه شورای عالی شهرسازی اصل واجد یا فاقد ارزش بودن ثابت و دسته بندی فرعی بر مبنای موقعیت قرار گیری یا قدمت صورت گرفته است


[1] - مراد از بافت شهری گستره ای همپیوند است که با ریخت شناسی های متفاوت طی دوران حیات شهری در داخل محدوده شهر و یا حاشیه آن در تداوم و پیوند با شهر شکل گرفته باشد. این گستره می تواند از بناها، مجموعه ها، راه ها، فضاها، تاسیسات و تجهیزات شهری و یا ترکیبی ار آن ها تشکیل شده باشد(وزارت مسکن و شهرسازی،1384).

[2] - Inner City

[3] - Colin Ward

[4] - Zone of Transition

[5]- مراد از فرسودگی، ناکارآمدی و کاهش کارایی یک بافت نسبت به کارآمدی سایر بافت های شهری است. فرسودگی بافت و عناصر درونی آن یا به سبب قدمت یا به سبب فقدان برنامه توسعه و نظارت فنی بر شکل گیری آن بافت بوجود می آید(وزارت مسکن و شهرسازی،1384)

+ نوشته شده در  Fri 28 May 2010ساعت 1:20 قبل از ظهر  توسط محسن رفیعیان  |