توسعه خلاق بافت‌های فرسوده

محسن رفیعیان/ کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری ([e-mail])

محمدرضا بمانیان/ دکتری معماری / عضو هیئت علمی دانشکده معماری دانشگاه تربیت مدرس ([e-mail])

مجتبی رفیعیان/ دکتری شهرسازی / عضو هیئت علمی دانشکده شهرسازی دانشگاه تریبت مدرس ([e-mail])

 

چکیده

ظهور نظریات توسعه درون‌زا از اوایل قرن بیستم تاکنون نیاز به مرمت بافت‌های فرسوده درونی شهرها را الزامی می‌کند. بافت­های فرسوده به دو دسته کلی واجد ارزش و فاقد ارزش تقسیم می‌شوند. جدیدترین رویکردهای مرمتی با توجه به بیانیه‌ها و منشورهای جهانی با جامع‌نگری سعی در تکیه بر میراث موجود در بافت‌های فرسوده واجد ارزش و تلفیق اقتصاد و فرهنگ و احیای پایدار بافت‌های تاریخی از طریق تعیین نقش آنها در سازمان فضایی شهر دارد. یکی از رویکردهای مطرح در این زمینه رویکرد گردشگری در برنامه‌ریزی شهری است.

این مقاله ضمن معرفی مفهوم توسعه خلاق با بررسی دو نمونه موردی محله «تئودوس استیونز و لیدا همیلتون»، و اسکله «کلارک» سعی در معرفی رویکرد گردشگری به‌عنوان ابزاری کارامد جهت دستیابی به توسعه خلاق و برشمردن تعدادی از اصول آن دارد.

 

واژگان کلیدی : توسعه خلاق، گردشگری، بافت فرسوده، جامع‌نگری.

 

مقدمه

بسیاری از بافت‌های قدیمی به دلایلی همچون اتفاقات تاریخی، محل سکونت رجال و شخصیت‌ها، خاطره‌های شهروندان، ارزش‌های معماری خاص و ... واجد ارزش است و در صورتی‌که بافت‌های فرسوده واجد ارزش به لحاظ گردشگري و تفرجگري مورد توجه قرار گیرد، هم فضاهايي مناسب و جذاب برای ارائه پاسخ به نيازهاي روحي- رواني شهروندان فراهم آمده و هم توسعه بافت فرسوده اتفاق می‌افتد. این نوشتار در پی بررسی رویکرد توسعه خلاق و تبیین نقش گردشگری شهری به عنوان راهبردی در راستای توسعه خلاق بافت فرسوده است.

 

مفهوم خلاقیت راهبردی نوین در توسعه بافت های فرسوده

در طرح‌های نوین مرمتی سه هدف عمده قابل تعریف است :

-         هدف کالبدی : تصمیم‌سازی هم پیوند در کلیه سطوح و مقیاس‌های توسعه کالبدی.

-         هدف اجتماعی : جلب مردم به شهرها و به ویژه مراکز شهرها است که ترکیب اجتماعی متنوعی را در خود جای دهند.

-         هدف اقتصادی : جذب نیروهای بازار به فرصت‌های توسعه شهری و تزریق سرمایه به مراکز آنها.

امروزه یکی از تکنیک‌های دستیابی به این اهداف، تأکید بر فعالیت‌هایی است که با تلفیق ابعاد مختلف اقتصاد و فرهنگ در گونه‌ای از نظم منطقی انسانی تحت عنوان «خلاقیت»¹ شکل می‌گیرند. این موضوع اولین بار توسط «ریچارد فلوریدا» درسال 2002 مطرح شد. در سال 2007 نیز آقای «آلن اسکات» با استفاده از ادبیاتی که «فلوریدا» مطرح کرده بود، در مورد چگونگی سوق مزیت های رقابتی و ظرفیت‌های موجود در شهرها به سمت خلاقیت بیشتر و سیاست‌گذاری‌های منطقه‌ای فعالیت‌هایی را انجام داد، زمینه‌های رویکرد خلاق ادبیات، سینما، موسیقی، مهارت و هنر فولک، طراحی، هنرهای رسانه‌ای و تغذیه است. صنعت شهرها و مناطق خلاق شامل صنایع فرهنگی، چندرسانه‌ای و خدمات برتر و در مقیاس حوزه‌های محلی بیشتر در صنایع‌دستی و  بومی خلاصه می‌شود (Musturd, 2001؛ مهدوی،1380).

بدون شک بافت‌های تاریخی منابع سرشار میراث و محلی مناسب برای به‌کارگیری رویکرد خلاق است، با بررسی بیانیه‌های جهانی «ایکوموس»² که مربوط به حفاظت از میراث تاریخی و فرهنگی است، می‌توان زمینه پیاده‌سازی رویکرد خلاق را در بافت‌های فرسوده یافت. در بیانیه «کیوتو» (1967) بر حفاظت از میراث فرهنگی به عنوان سند افتخار ملی و گفت‌و‌گوی تمدن‌ها و عدم تفکیک معنا و مفهوم از بنا و اثر تأکید شده است، این بیانیه برای بازیافت سریع سرمایه و منابع مالی بعد اقتصادی و صنعت گردشگری را مورد توجه قرار می‌دهد. بیانیه «سنت آنتونیو» (1996) بر مطالب اجلاس «کیتو» تأکید و ضرورت توسعه پایدار فرهنگی و توجه به گردشگری فرهنگی را در راستای کاهش اثرهای منفی اقتصاد گردشگری مطرح می‌کند، در این بیانیه اصالت و اقتصاد گردشگری، بعد دیگری از نگرش به مجموعه‌های تاریخی است. نکته قابل تأمل اینجا است که با گذشت زمان مفاد معاهده‌های جامع‌نگری افزایش یافته و ظهور ایده تلفیق فرهنگ و اقتصاد در بستر توسعه پایدار (که بیشتر از طریق گردشگری اجتماع محور یا فرهنگیعنوان می‌شود) را می‌توان صراحتاً در این بیانیه‌ها مشاهده کرد به طوری‌که بیانیه «مکزیکوسیتی» (1999) معروف به بیانیه بین‌المللی گردشگری بر مفهوم جامع و جهانی میراث و تعامل آن با گردشگری تأکید دارد و آن را وسیله‌ای برای تبادل فرهنگی تلقی می‌کند. طبق این بیانیه فعالیت‌های گردشگری و حفاظتی در بافت‌ها و مجموعه‌های تاریخی باید با احترام به علایق، سنن و خواست‌های مردم محلی و منطقه‌ای در جهت ارتقای سطح زندگی آنان همراه شود. این بیانیه مهمترین وسیله تبادل فرهنگی را گردشگری بومی و بین‌المللی دانسته، همچنین حفاظت و توسعه پایدار را عامل ارتباط مکان‌های میراثی و گردشگری پویا می‌داند (حبیبی و مقصودی، 1384؛ حبیبی و احمد پور و مشکینی ، 1386؛ برک‌پور، 1378؛ خانی، 1383؛ فلامکی، 1379؛ عندلیب، 1385؛ J. Scott, Allen, 2006 Florida, 1996 ;).